Khó khăn trong việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc
Sign In
  • * Chào mừng Quý vị và các bạn đến với Trang thông tin điện tử Cục Công tác phía Nam, Bộ Tư pháp *

Nghiên cứu trao đổi kinh nghiệm

Khó khăn trong việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc

Ma túy và tác hại của ma túy gây ra những hậu quả nguy hại nghiêm trọng cho xã hội nói chung, bản thân người nghiện ma túy và gia đình họ nói riêng. Do đó, Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, văn bản, chính sách nhằm phòng, chống ma túy, đưa người nghiện vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Tuy nhiên, thời gian gần đây đã xảy ra một số vụ việc học viên trốn trại cai nghiện tại các tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Tháp, Long An… dành được sự quan tâm nhiều của dư luận xã hội. Liên quan đến vấn đề này, phạm vi bài viết sẽ tìm hiểu tình hình áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc tại khu vực phía Nam, phân tích những khó khăn và đưa ra một số đề xuất để công tác này được thực hiện tốt hơn.

        Qua báo cáo của các địa phương, năm 2016 tại Khu vực phía Nam đã áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc hơn 11.600 đối tượng, so với năm 2015, số lượng đã tăng gấp 22 lần (năm 2015 có 512 trường hợp). Trong đó, một số địa phương đã thực hiện rất tốt và đạt hiệu quả cao như: Tp Hồ Chí Minh (hơn 6000 trường hợp), Bà Rịa – Vũng Tàu (2.800 trường hợp), Đồng Nai ( gần 1.300 trường hợp)… Điều này đã thể hiện hiệu quả vượt bậc trong công tác chỉ đạo, điều hành, áp dụng và phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

        Phó Chủ tịch UBND Tp.HCM Nguyễn Thành Phong thăm và động viên người nghiện điều trị
(nguồn: nld.com.vn)
      
        Tại thành phố Hồ Chí Minh, từ năm 2014 đã chủ động họp về những vướng mắc khi thực hiện Luật Xử lý vi phạm hành chính liên quan đến đối tượng nghiện may túy trên địa bàn thành phố, xây dựng Đề án “Quản lý, cắt cơn, giải độc và tư vấn tâm lý cho người nghiện ma túy không có nơi cư trú ổn định tại cơ sở xã hội trong thời gian lập hồ sơ để Tòa án nhân dân xem xét, quyết định áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc”. Đến năm 2016, sau khi ban hành Quyết định số 13/2016/QĐ ngày 22/4/2016 về Quy chế phối hợp quản lý nhà nước công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, thành phố đã đưa được 6.072 đối tượng vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Thực hiện Nghị quyết 98/NQ-CP của Chính phủ ngày 26/12/2014 về tăng cường chỉ đạo công tác phòng, chống, kiểm soát và cai nghiện ma túy trong tình hình mới, một số địa phương (An Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Nai, tp. Hồ Chí Minh...) đã có quyết định chuyển đổi hoặc bổ sung chức năng, nhiệm vụ tiếp nhận người nghiện ma túy không có nơi cư trú ổn định cho các Trung tâm Chữa bệnh - Giáo dục - Lao động xã hội thành Cơ sở xã hội; cơ sở đa chức năng; cai nghiện tự nguyện; cai nghiện bắt buộc ở địa phương.

        Đoàn thanh niên Đồng Nai giao lưu cùng học viên cai nghiện (nguồn: dantri.com.vn)
 
        Bên cạnh đó, tại một số tỉnh triển khai còn lúng túng hoặc đã triển khai nhưng chưa đạt hiệu quả. Trong năm 2016, một số địa phương mặc dù đã tiến hành việc lập hồ sơ đề nghị áp dụng các biện pháp xử lý hành chính đối với các đối tượng theo quy định nhưng các Tòa án nhân dân cấp huyện lại chưa ra quyết định áp dụng các biện pháp xử lý hành chính đối với bất kỳ đối tượng nào (Bến Tre, Cà Mau, Đăk Nông, Ninh Thuận, Phú Yên, Tiền Giang, Trà Vinh, Hậu Giang). Sự “ùn tắc” trong thủ tục lập hồ sơ đề nghị, xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng các đối tượng vi phạm, đặc biệt là các đối tượng nghiện ma túy ở ngoài cộng đồng ngày càng tăng, gia tăng các nguy cơ phát sinh các hành vi vi phạm pháp luật như trộm cắp, cướp giật, tiêm chích ma túy nơi công cộng, gây mất an ninh trật tự, an toàn xã hội ở một số địa phương trong thời gian vừa qua. Đến nay, Nghị định số 136/2016/NĐ-CP ngày 09/9/2016 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 221/2013/NĐ-CP ngày 30/12/2013 của Chính phủ quy định chế độ áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc đã khắc phục được một phần khó khăn về thủ tục lập hồ sơ cũng như thẩm quyền xác định tình trạng nghiện, tuy nhiên vẫn tồn tại một số vướng mắc chưa được tháo gỡ.
 
 
Học viên cai nghiện Đồng Nai trốn trại (nguồn vnexpress.net)
        Khó xác định nơi cư trú
        Về xác định đối tượng có nơi cư trú ổn định, thì Nghị định số 111/2013/NĐ-CP quy định: nơi cư trú ổn định là nơi người vi phạm thường trú hoặc tạm trú, nhưng phải là nơi người đó hiện đang thường xuyên sinh sống. Quy định này chưa chặt chẽ, dẫn đến các cơ quan áp dụng pháp luật hiểu và thực hiện không thống nhất: Có quan điểm cho rằng đối tượng không thường xuyên sinh sống ở phạm vi một xã, phường, thị trấn là không có nơi cư trú ổn định. Quan điểm khác cho rằng đối tượng không thường xuyên sinh sống ở phạm vi một huyện là không có nơi cư trú ổn định. Cũng có quan điểm cho rằng, nếu không thường xuyên sinh sống trên phạm vi một tỉnh mới xác định là không có nơi cư trú ổn định. Trong thực tế, các đối tượng nghiện ma túy nhiều trường hợp không cư trú hoặc sinh sống ổn định ở một nơi mà có thể di chuyển từ địa phương này sang địa phương khác, hoặc tham gia vào những nhóm sử dụng ma túy và thường xuyên thay đổi địa điểm sinh hoạt, hút chích ma túy. Xác minh nơi cư trú ổn định của người nghiện ma túy tại các tỉnh, thành phố khác thường chậm trễ, trả lời chung chung, đa số các trường hợp không trả lời kết quả xác minh, làm mất thời gian của cơ quan công an gửi hồ sơ đi xác minh dẫn đến khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ xét duyệt đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.
         Về xác định tình trạng nghiện ma túy 
      Thông tư liên tịch số 17/2015/TTLT-BYT-BLĐTBXH-BCA ngày 09/7/2015 của Bộ Y tế, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Công an quy định thẩm quyền, thủ tục và quy trình xác định tình trạng nghiện ma túy chưa quy định cụ thể một số nội dung sau: Cơ sở pháp lý, hình thức đưa người nghiện đi xác định tình trạng nghiện ma túy; Lực lượng lưu giữ người nghiện ma túy trong thời gian để xác định tình trạng nghiện ma túy; Quyền và nghĩa vụ của người bị lưu giữ trong thời gian xác định tình trạng nghiện. Theo quy định của Thông tư để theo dõi xác định tình trạng nghiện ma túy cần phải mất từ 3-5 ngày mới xác định được. Trong khi đó, thời gian tạm giữ người vi phạm hành chính tại cơ quan công an thường không quá 24 giờ. Như vậy thì chưa đủ thời gian để xác định tình trạng nghiện theo Thông tư liên tịch 17/2015/TTLT-BYT-BLĐTBXH-BCA, mà chỉ mới xác định được việc sử dụng ma túy.
        Ngoài ra, theo Thông tư liên tịch 17/2015/TTLT-BYT-BLDTBXH-BCA quy định việc xác định tình trạng nghiện ma túy tối 03 ngày đối với nhóm Opiat và tối đa 05 ngày đối với nhóm Amphetamine. Trước quy định trên, ngành y tế đang bị áp lực từ phía người sử dụng trái phép chất ma túy không đồng ý ở lại theo dõi dấu hiệu nghiện, cơ quan Công an và cả ngành y tế đều không có chức năng giữ, quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy, và vì ngành y tế phải theo quy định chuyên môn của chuyên ngành.Trong khi đó, khi bị cơ quan Công an bắt thì đối tượng sử dụng trái phép chất ma túy đã vừa sử dụng chất ma túy xong và đang trong tình trạng no thuốc vì thế không có biểu hiện các triệu chứng nghiện theo quy định ra bên ngoài (Hội chứng cai) cần có thời gian theo dõi tại bệnh viện để chờ thời gian đói thuốc và biểu hiện triệu chứng nghiện.
        Thủ tục lập hồ sơ mất thời gian
       Về trình tự, thủ tục lập hồ sơ quản lý người nghiện hiện nay phải qua nhiều cơ quan như Công an xã, Công an huyện, Phòng Tư pháp, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, TAND cấp huyện nên mất rất nhiều thời gian. Nếu thực hiện theo đúng quy trình, thời gian đưa ra được quyết định đưa người đi cai nghiện nhanh nhất là 1 tháng. Trong thời gian chờ có quyết định, người nghiện có hộ khẩu thường trú tại địa phương sẽ được gửi về gia đình quản lý, những người không rõ nơi cư trú phải đưa đến các cơ sở xã hội quản lý. Tuy nhiên, các địa phương chưa có nhà lưu giữ, không có cán bộ chuyên môn để xử lý cắt cơn nghiện nên việc quản lý, lưu giữ đối tượng rất khó.
        Ngoài ra, tại điểm b khoản 1 Điều 103 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc đối với người nghiện không có nơi cư trú ổn định “tài liệu chứng minh người đó đã bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn về hành vi nghiện ma túy”. Quy định như vậy rất khó thực hiện và dễ bị Tòa án trả lại hồ sơ, vì người nghiện không có nơi cư trú ổn định không bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn. Mặc dù, Nghị định số 136/2016/NĐ-CP ngày 09/9/2016 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định số 221/2013/NĐ-CP ngày 30/12/2013 của chính phủ quy định chế độ áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc không quy định nội dung này nhưng theo quy định Pháp lệnh Trình tự, thủ tục xem xét, quyết định áp dụng các biện pháp xử lý hành chính tại Tòa án nhân dân, tại Khoản 1 Điều 8 quy định “Khi nhận được hồ sơ của cơ quan có thẩm quyền chuyển đến, Tòa án phải vào sổ giao nhận; trường hợp hồ sơ không đủ tài liệu theo quy định tại khoản 2 Điều 100, khoản 2 Điều 102 hoặc khoản 2 Điều 104 của Luật XLVPHC thì Tòa án trả lại hồ sơ và nêu rõ lý do.”
        Hạn chế về cơ sở vật chất và quản lý tại các cơ sở cai nghiện
       Hiện nay có nhiều văn bản pháp luật về áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ cơ sở cai nghiện bắt buộc đã được ban hành, tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề phát sinh từ thực tiễn quy định về tiếp nhận, quản lý, cai nghiện tại cơ sở xã hội, thủ tục đưa người ra khỏi cơ sở cai nghiện sau khi chấp hành xong thời gian cai nghiện, trách nhiệm của cơ quan công an trong việc đảm bảo an ninh trật tự tại cơ sở cai nghiện ... chưa có văn bản điều chỉnh. Người nghiện sử dụng ma túy tổng hợp ngày càng tăng, đa số trường hợp đối tượng sử dụng trái phép chất ma túy hoặc nghiện ma túy thường có những hành vi mất kiểm soát, ảnh hưởng đến an ninh trật tự, gây nguy hiểm cho những người xung quanh hoặc bản thân họ (như những trường hợp đối tượng ngáo đá). Do đó, việc quản lý đối tượng trong thời gian chờ xác định tình trạng nghiện ma túy là vấn đề rất khó khăn, phức tạp. Bên cạnh đó, theo quy định về xác định tình trạng nghiện ma túy, đối với đối tượng sử dụng trái phép chất ma túy nhóm Opiats thì thời gian theo dõi hội chứng cai tối đa  là 03 ngày, đối với đối tượng sử dụng trái phép chất ma túy nhóm tổng hợp dạng Amphetaminne thì thời gian theo dõi hội chứng cai tối đa là 05 ngày. Tuy nhiên, pháp luật không quy định về vấn đề tạm giữ hoặc quản lý đối tượng này trong thời gian chờ xác định tình trạng nghiện ma túy.  

       Một phòng được coi là quá tải của Trung tâm cai nghiện Đồng Nai (nguồn: vnexpress.net)
 
        Cơ sở vật chất của Trung tâm Giáo dục, Lao động và Dạy nghề phục vụ cho công tác cai nghiện bắt buộc, quản lý người nghiện ma túy không có nơi cư trú ổn định trong thời gian Tòa án cấp huyện xem xét, quyết định đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc nhiều nơi đã xuống cấp, quá tải, chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện về điều trị nghiện trong tình hình mới, nhất là hạng mục nhà ở và trang thiết bị vệ sinh phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày cho học viên quá tải, không đáp ứng được nhu cầu tối thiểu học viên đang quản lý; đồng thời không đảm bảo an ninh trật tự tại các cơ sở cai nghiện ma túy. Nhân lực còn thiếu so với nhu cầu thực tế để quản lý học viên; có nhiều trường hợp vì sợ ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng nên đã xin nghỉ làm. Một số đơn vị chưa thống nhất về mặt thời hạn quản lý học viên tại Trung tâm tiếp nhận trong thời gian chờ Tòa án cấp huyện xem xét, quyết định đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc (có trường hợp địa phương phải gia hạn thời gian quản lý hoặc quá thời hạn quản lý). Có những trường hợp đưa vào lưu trú tạm thời tại Trung tâm tiếp nhận chưa đúng đối tượng  (như: phụ nữ đang mang thai; người đang tham gia điều trị thay thế chất gây nghiện bằng Methadone; người nghiện có nơi cư trú ổn định; dưới 18 tuổi…).
        Về hiệu quả hoạt động cai nghiện: Việc điều trị nghiện ma túy thực hiện theo phác đồ điều trị theo quy định của Bộ Y tế. Tuy nhiên, để việc cai nghiện đạt hiệu quả cao đòi hỏi phải kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như: Kết hợp cai nghiện với hoạt động đào tạo nghề, giáo dục, phục hồi nhân cách, giải trí... Trong thời gian qua, mặc dù các cơ sở cai nghiên ma túy trên địa bàn tỉnh đã phối hợp, kết hợp với các cơ quan liên quan đưa ra nhiều biện pháp để nâng cao hiệu quả cai nghiện nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn về kinh phí thực hiện. Tình trạng tái nghiện sau khi chấp hành xong thời hạn tại các cơ sở cai nghiện còn cao. Tuy nhiên, hiện nay do ngành Y tế vẫn chưa có phát đồ điều trị nghiện ma túy tổng hợp, Cơ sở Hỗ trợ và điều trị nghiện ma túy áp dụng phát đồ an thần kinh để hỗ trợ, cắt cơn cho người nghiện khi họ vào Cơ sở.
        Một số kiến nghị
       Để khắc phục những khó khăn, vướng mắc, bất cập trên, các địa phương cần chỉ đạo và các sở, ngành, địa phương đã thực hiện nhiều giải pháp nhằm đảm bảo điều kiện, cơ sở, căn cứ để tổ chức thực hiện có hiệu quả biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc:
       - Tiếp tục nâng cao tinh thần trách nhiệm, tăng cường công tác tuyên truyền (tập trung trong cộng đồng dân cư và học sinh, sinh viên cách nhận biết nhanh người nghiện, người sử dụng ma túy), giáo dục không để phát sinh người nghiện mới tại các địa phương; đồng thời, tăng cường quản lý, giáo dục, can thiệp, trợ giúp đối với số người nghiện tham gia đợt vận động cai nghiện ma túy tự nguyện tại gia đình, cộng đồng vừa qua, không để họ tái nghiện sau khi đã cắt cơn, giải độc.
       - ỦY ban nhân dân tỉnh ban hành Quy chế phối hợp nhằm tăng cường công tác phối hợp lập hồ sơ và kiểm tra tính pháp lý của hồ sơ áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người nghiện ma túy và áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc nhằm bảo đảm thực hiện nhanh chóng, chính xác.
       - Ngành Công an phối hợp với các huyện, thành phố, thị xã và cấp cơ sở thường xuyên rà soát, thống kê về đối tượng ma túy trên địa bàn tỉnh. Từ đó, có các giải pháp nghiệp vụ nhằm phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý có hiệu quả các hành vi phạm tội về ma túy, sử dụng trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh.
       - Đẩy mạnh việc chuyển đổi các cơ sở cai nghiện bắt buộc, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ và có chính sách hỗ trợ để thu hút người nghiện vào cai nghiện tự nguyện; Kiện toàn, củng cố tổ chức, cơ sở vật chất, bổ sung chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm Giáo dục - Chữa bệnh - Lao động xã hội thuộc Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, đảm bảo yêu cầu tổ chức cai nghiện tự nguyện và cai nghiện bắt buộc đối với các đối tượng nghiện ma túy trên địa bàn tỉnh; thực hiện việc tiếp nhận, quản lý, điều trị ban đầu đối với đối tượng sử dụng trái phép chất ma túy không có nơi cư trú ổn định trong thời gian chờ xác định tình trạng nghiện ma túy. Quan tâm hơn nữa đến việc đầu tư cơ sở, vật chất, chế độ sinh hoạt, ăn uống của người nghiện đang chữa bệnh tại cơ sở cai nghiện bắt buộc.
        - Tổ chức đánh giá công tác cai nghiện tại gia đình, cai nghiện tại cộng đồng và quản lý sau cai nghiện. Hướng tới nên có sự hướng dẫn rèn luyện thân thể khoẻ mạnh, tạo công ăn việc làm cho lao động, không phân biệt đối xử, giúp đỡ người đã cai nghiện về trở thành người tốt.
        - Ngành Y tế nghiên cứu hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các chất ma túy hiệu quả nhất và đơn giản dễ thực hiện, phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương; Xây dựng tài liệu và đào tạo tập huấn cho cán bộ y tế cấp xã về chẩn đoán nghiện; Bố trí kinh phí hỗ trợ địa phương, hỗ trợ điều trị nghiện ma túy tại cộng đồng theo Đề án Đổi mới công tác cai nghiện ma túy; Thành lập các Điểm tư vấn, chăm sóc, hỗ trợ điều trị nghiện tại cộng đồng gắn với việc cấp phát hoặc bán thuốc cho người điều trị nghiện.

                                                                                                                                               Hà My